محمد حسين بن مهدى فراهانى

79

سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )

هفت هشت كاروانسراى تاجرنشين دارد . و خلق اينجا بسيار وجيه و خوش آب و رنگند . و دو قسمت شهر گرجى و ارمنى بومى هستند ، و يك قسمت روس و نصاراى غريب‌اند . و يك قسمت مسلمانند ، كه نصف شيعه و نصف سنىاند . و مسلمانان اينجا هم حالت نصارى را دارند ابدا گريز و پرهيزى نمىكنند و از مأكول و مذبوح نصارى مىخورند و همه قسم مسكرات به كار مىبرند . كليساها و در اين شهر قريب يكصد كليسا است كه سه چهار كليساى آن بسيار معتبر و در سال در روز مخصوصى كه عيد نصارى است ، غالب اهالى در آنجا جمع شده و چادرها مىزنند و عيشها مىنمايند . من جمله كليساى موسوم به خضر نبى است كه به اعتقاد اهالى محل حضرت خضر نبى على نبينا و عليه السلام بوده است . و در وسط شهر در بالاى كوه سمت جنوب ، كليسيائى هست كه مىگويند قبر شيخ صنعا در آنجا است . و گرجيها خيلى به شيخ صنعا معتقدند و زيارتگاه است ، و در [ هر ] سالى يك بار اغلب اهالى شهر و قراء اطراف فوج‌فوج و دسته به‌دسته فى الحقيقة به زيارت شيخ مىآيند و نذر و نيازها مىكنند . مساجد و در تفليس قريب بيست مسجد بزرگ و كوچك هست كه يك مسجد بزرگ آن متعلق به اهل تسنن و يك مسجد بزرگ متعلق به اهل تشيع است . گويند اين مسجد بزرگ شيعه را شاه عباس اول ساخته و املاك موقوفه قرار داده ، كه منافع آن موقوفات در سال قريب ده هزار منات است . و از جانب دولت روس براى هر يك از شيعه و سنى به تصديق عقلاى آن طايفه ، شيخ الاسلام معين كرده و مىكنند و اختيار محاكمات هريك از اين دو طريقه با شيخ الاسلام خودشان است . و شيخ الاسلام هم از جانب خود به جميع شهرهاى قفقازيه ملاهاى امين مىفرستد كه محاكمات هر شهرى با آن ملاى فرستادهء شيخ - الاسلام است . و شيخ الاسلام اجزاء و اتباع بسيار دارد از قبيل فراش و فراشباشى و عمال و ضابط و غيره . و وقفيات هر طبقه هم در دست شيخ الاسلامست و او بايد منافع آ [ نا ] ن را به مصارف معينه و ارباب استحقاق برساند . و شرط است كه اين شيخ الاسلام بايد رعيت روس و از اهل قفقاز باشد . اتباع خارجى مقيم تفليس و در شهر تفليس و قراء اطراف از تبعهء دولت عليهء ايران از تاجر و كاسب و زارع قريب چهار هزار نفر مىشود ، و